rrethana & rrethina

Kritikë dhe Aktivizëm

Shekulli i Hegelit

9780231143349SLAVOJ ŽIŽEK

Publikuar si parathënie: Hegel & the Infinite: Religion, Politics, and Dialectic

Argumenti i fundit anti-hegelian është fakti i çarjes post-hegeliane: ajo që as partizanët më fanatikë të Hegelit s’mund ta refuzojnë është se diçka ka ndryshuar pas Hegelit, se një epokë e re e mendimit filloi, që nuk mund të llogaritet në terma hegelianë të meditimit konceptual absolut. Kjo çarje ndodh në paraqitje të ndryshme, nga pohimi i Schellingut për humnerën paralogjike të Vullnetit (të vulgarizuar më vonë nga Schopenauer) e insistimi i Kierkegaardit mbi unicitetin e besimit dhe subjektivitetit, përmes pohimit të Marksit të procesit të jetës aktuale socioekonomike dhe automatizimit të plotë të shkencave natyrore të matematicizuara, deri te motivi i “impulsit të vdekjes” të Freudit, si një përsëritje që vazhdon përtej të gjitha meditimeve dialektike. Diçka ndodhi këtu, një çarje e pastër mes Para dhe Pas. Dhe përderisa njëri mund të argumentojë se Hegeli tashmë kishte shpallur këtë çarje, se ai është metafiziku i fundit idealist dhe postmetafiziku i parë historicist, askush nuk mundet të jetë me të vërtetë hegelian pas kësaj çarje. Hegelianizmi e ka humbur pafajësinë e tij përgjithmonë. Të veprosh si një hegelian i plotë sot është njejtë sikur të shkruash muzikë tonale pas revolucionit të Schoenbergut.

Strategjia predominante hegeliane, që është përbashkimi si reaksion ndaj këtij imazhi të gogolit të Hegelit si idealist absolut, është “shfryrja” e imazhit të Hegelit të liruar nga angazhimet ontologjiko-metafizike dhe të reduktuar në një teori të diskursit gjeneral, të mundësive të argumentimit. Kjo arritje është thjeshtësuar më së shumti nga të ashtuquajturit hegelianët e Pittsbugut (Brandom, McDowell): s’është çudi që Habermasi e vlerëson Brandomin, meqenëse Habermasi gjithashtu shmang në mënyrë direkte arritjen e pyetjes së “madhe” ontologjike (a janë njerëzit nënspecie të kafshëve? A është darwinizmi i vërtetë?), pyetjen e Zotit ose Natyrës, të idealizmit ose materializmit. Do të ishte e lehtë të provojmë se shmangia neo-kantiane e angazhimit ontologjik është në vetëvete domosdoshmërisht e paqartë: përderisa neo-kantianët e trajtojnë natyralizmin si sekret të turpshëm që të mos pranohet publikisht (“natyrisht se njeriu është zhvilluar nga natyra, natyrisht se Darwini kishte të drejtë”), ky sekret i turpshëm është një gënjeshtër; ajo e mbulon formën e mendimit idealist, transcendentalizmin apriori të komunikimt që nuk mund të deduktohet nga qenia natyrale. E vërteta është këtu në formë: ashtu si me shembullin e vjetër të Marksit me monarkët në formën republikane, habermasianët në mënyrë të fshehtë mendojnë se ata me të vërtetë janë materialistë, përderisa e vërteta është në të menduarit e tyre idealist.

Një imazh kaq i shfryrë i Hegelit nuk është i mjaftueshëm. Duhet arrirë çarja posthegeliane në terma më direktë. Vërtet, këtu është një çarje, por në këtë çarje Hegeli është “ndërmjetësi konvergjent” mes asaj që ishte vetë ai “para” dhe “pas”, mes mendimit tradicional metafizik dhe postmetafizik të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe njëzetë. Kjo harresë lë një hapësirë boshe, e cila duhet të mbushet që kontinuiteti i zhvillimit të filozofisë mund të rithemelohet. Të mbushet me çka? Indeksi i kësaj harrese është imazhi qesharak i Hegelit si “idealist absolut” absurd që “pretendoi të njoh gjithçka”, të posedojë Njohje Absolute, të lexojë mendjen e Zotit, të nxjerrë në përfundim gjithçka nga realiteti jashtë vetë-lëvizjës së Mendjes (së tij)- imazhi i cili është një rast ekzemplar i asaj çka Freudi e quajti Deck-Erinnerung  (Kujtesa e ekranit), një formacion fantazist të destinuar që të mbulojë të vërtetën traumatike. Në këtë kuptim, kthesa posthegeliane drejt “realitetit konkret, që është i pakalueshëm në ndërhyrjen imagjinare” më shumë do të lexohej si post-hakmarrje e dëshpëruar e metafizikës, si një tentim për të ri-instaluar metafizikën, megjithëse në formë të përmbysur nga primariteti i realitetit konkret.

Në çka pra qëndron veçantia e Hegelit? Mendimi i Hegelit qëndron për momentin e kalimit mes filozofisë dhe diskursit të mjeshtërve, filozofia e Atij që e totalizon shumëllojshmërinë dhe antifilozofinë, e cila pohon të Vërtetën dhe që shpëton të zotuarit e Atij. Në njërën anë, ai në mënyrë të pastër thyen me logjiken metafizike të llogaritur për Atë; në anën tjetër, ai nuk lejon ndonjë ekses të jashtëm në fushën e përfaqësimit në nivel nocioni. Për Hegelin, totalizimi në Një gjithmonë dështon, Njëshi është pothuajse gjithmonë në tepri në lidhje ndaj vetëvetes, kjo është vetë subversioni i asaj çfarë pretendon të arrijë; dhe ky është tensioni i brendshëm ndaj Njëshit, ky Dualitet, i cili bën Njëshin -Një dhe në mënyrë simultane e zhvendos atë, ky është tensioni që e bën lëvizja e “procesit dialektik”. Me fjalë të tjera, Hegeli në mënyrë efektive e refuzon atë që nuk është e Vërtetë e jashtme te rrjeti i reprezentimit në nivel nocionesh (ajo që atë rregullisht e kanë keqlexuar si një “idealist absolut” në kuptimin e qarkut të vetëmbyllur të totalitetit të nocionit). Sidoqoftë, e Vërteta nuk shfaqet këtu në lojën globale vetë-lidhëse të përfaqësimit simbolik; ajo kthehet me hakmarrje si një boshllëk imanent, një pengesë, në llogarinë e së cilës përfaqësimi nuk mund të totalizojë vetvetën, në llogarinë e së cilës ata nuk janë “të gjithë”.
A nuk është megjithatë një grimcë e së vërtetës në vërejtjen më elementare ndaj Hegelit? A nuk presupozon Hegeli, kontigjent dhe i hapur si histori ndoshta, se një rrëfim konsistent mund të ishte treguar pas tij? Ose, ta vendosim në terma të Lacanit: a nuk është ndërtesa e tërë e historiografisë hegeliane e bazuar mbi premisën që, pa marrë parasysh se sa janë të konfuze ngjarjet, një subjekt i supozuar të njohë, do ti bashkojë në fund në mënyrë magjike duke i kthyer nga pakuptimësia në kuptimësi, kaosin në një rregull të ri? Risjellim vetëm filozofinë e tij të historisë me narracionet e tija të historisë botërore si rrëfim i progresit të lirisë. Dhe a nuk është e vërtetë se, nëse ka ndonjë mësim të shek. të njëzetë, ky është që fenomenet ekstreme që ndodhin me kalimin e kohës nuk mund asnjëherë të unifikohen në një përfshirje të thjesht një tregimi filozofik? Askush nuk mundet thjesht të shkruaj një fenomenologji të shpirtit të shek.XX, duke e bashkuar progresin teknologjik, ngritjen e demokracisë, tentimin e dështuar komunist me katastrofën e tij staliniste, horroret e fashizmit, dhe fundin gradual të kolonializmit.
Por pse jo? A është vërtetë ashtu? Çka nëse saktësisht dikush mund dhe do të shkruante një histori hegeliane të shek.XX, kjo “epokë e ekstremeve” (ashtu siç e quan Eric Hobsbawn), si një tregim global i kufizuar nga dy konstelacione epokale: periudha relativisht e gjatë e ekspansionit kapitalist nga 1848 deri 1914 si pikë substanciale e fillimit të saj, antagonizmi nëntokësor i së cilës pastaj eksplodoi me Luftën e Parë Botërore dhe “Rendi i ri botëror” i kapitalizmit global në vazhdim duke u bashkuar pastaj në 1990 si përmbyllje e tij, kthesa te një sistem të ri gjithpërfshirës duke e sinjalizuar te disa një “fund të historisë” hegeliane, por antagonizmat e së cilës tashmë shpallin shpërthimet e reja? A janë refuzimet dhe shpërthimet e mëdha të rrëmujave të shek.XX, “koinçidencat të shumta të të kundërtave brenda saj”- p.sh., shndërrimi i Revolucionit të Tetorit në një ankth Stalinist- gjëra jo shumë të parapëlqyera, për të cilat duket se duhet të kërkojmë një lexim hegelian? Çka do të bënte Hegeli në betejën e sotme të liberalizmit kundër besimit fundamentalist? Një gjë është e sigurt: ai nuk do të merrte thjesht anën e liberalizmit, por do të insistonte në “ndërmjetësimin” e të kundërtave.

(Dhe, të mos harrojmë se, për vetë Hegelin, rikonstruktimi i tij filozofik i historisë në asnjë mënyrë nuk prentendon të “mbulojë gjithçka” por me vetëdije lë boshllëqe: koha e mesjetës, për shembull, është për Hegelin një regresion i madh- pa dyshim se në ligjeratat e tij mbi historinë e filozofisë ai e largon komplet mendimin mesjetar, në disa faqe kategorikisht kishte mohuar figura të mëdha si Thomas Aquini. Ai madje nuk e permend shkatërrimin e civilizimeve që bënë Mongolët në zhdukjen e një pjese të madhe të botës Muslimane (shkatërrimi i Bagdadit, etj.) në shek. XIII. Nuk ka “kuptim” në këtë shkatërrim; negativiteti i lëshuar këtu nuk ka krijuar hapsirë për një formë të re të jetës historike.)

Kjo është arsyeja pse koha e Hegelit ende qëndron përpara- shekullit i Hegelit do të jetë shekulli XXI.

Përktheu: Arlind Manxhuka

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s

Të dhëna

Ky zë është postuar më Dhjetor 16, 2015 nga te Dialektikë, Esse, Filozofi dhe etiketuar me , , , , .

Pëlqe “Rreth” në Facebook

Këtë e pëlqejnë %d blogues: