rrethana & rrethina

Kritikë dhe Aktivizëm

Matrica kapitaliste

Redi Muçi

Në filmin Matrix Nios, personazhit kryesor, i jepet mundësia të zgjedhë mes dy pilulash. Pilula blu e bën t’i rikthehet realitetit të zakonshëm, të mirënjohur e të rehatshëm të pozitës së injorantit të bekuar. Pilula e kuqe, në fjalët e personazhit Morfeus të huazuara nga Liza në botën e çudirave, i tregon “se sa thellë shkon vrima e lepurit”. Ofron të vërtetën, por jo si iluminim që e bën personazhin superior ndaj të tjerëve, por si një grusht surratit. Është një e vërtetë e hidhur që i shkatërron koordinatat dhe balancat, që e përball me realitetin e shëmtuar dhe me një armik sistemor superior. Realiteti i ri për Nion është një botë e avancuar teknologjikisht në të cilën makineritë sundojnë mbi specien njerëzore që vegjeton në gjendje letargjike. Makineria, ose Matrica, shfrytëzon trupin njerëzor për të prodhuar energji që mban gjallë sistemin dhe në këmbim krijon për mendjen një iluzion në të cilin përjetohet njëfarë lirie konsumeriste zgjedhjeje. Filmi në fjalë konsiderohet trillim ose përshkrim i një të ardhmeje distopike. Në qasje të dytë, megjithatë, i ngjan më shumë një kronike metaforike të realitetit bashkëkohor për shumë të rinj.

red-or-blue-pill-matrix-neo-morpheus

Që prej revolucionit industrial njeriu pa te makineria një zgjatim të gjymtyrëve dhe mprehje të shqisave të tij; një mënyrë për të përmirësuar produktivitetin dhe përshpejtuar ritmin e punës së tij, si edhe për të shtuar vlerën e krijuar në shoqëri. Revolucioni industrial i dha hov një sistemi ekonomik të pakrahasueshëm me pararendësit, atij kapitalist të prodhimit, të akumulimit dhe ekspansionit të kapitalit, që bazohej te konkurrenca dhe fitimi. Teoricienët e mëdhenj të kapitalizmit, me në krye Adam Smithin, shihnin te kapitalizmi një fushëbetejë interesash private ku konkurrenca mes sipërmarrësve çonte sipas një mënyre darviniane në zhdukjen e subjekteve të pasuksesshme dhe mundësonte mbijetesën vetëm për ata që ofronin produkte me cilësi më të lartë, për një kohë më të shkurtër dhe me çmim më të ulët. Risia e sistemit kapitalist, sipas Smithit, ishte se rendja pas përfitimit vetjak, sipas dredhisë së arsyes parahegeliane, ishte kontribuuesja më e mirë për krejt shoqërinë. Sipas të famshmes thënie të Pasurisë së kombeve:“Arsyeja se pse kam bukë për të ngrënë nuk bazohet te dashamirësia e bukëpjekësit, por tek dashuria e këtij të fundit për veten, çka e shtyn të shesë sa më lirë e më mirë”. Ndodh sikur një “dorë e fshehtë” e kthen përfitimin vetjak – makutërinë vetjake – në interes publik. Fazat e evoluimit të sistemit e çuan përpara konceptin abstrakt smithian të ndarjes së punës, duke zbuluar forma ngjethëse të vënies së tij në zbatim. Historia e suksesit të manjatit Henri Ford në fillimin e shek. XX ishte mishërimi më i plotë i tij: prodhimi i automjeteve në seri me çmim të përballueshëm për klasën e mesme të shoqërisë amerikane.

Sigurisht, qasjes së mësipërme ideologjike të sistemit kapitalist iu kundërvu e majta radikale, sidomos tradita teorike dhe politike e lidhur me veprat e Karl Marksit. Ky i fundit arsyetonte se përpjekja për komodifikimin* e punës njerëzore, e çuar deri në fund, do të sillte krizën dhe kolapsin sistemor, ekonomikisht për shkak të rënies së normës së fitimit dhe mbiprodhimit e politikisht për shkak të ashpërsimit të kontradiktave klasore. Nga ana tjetër, ndarja e procesit të punës sjell tëhuajësimin e punëtorit nga natyra e vet krijuese, duke e kthyer atë në një prej shumë veglave që vënë në lëvizje makinerinë e rëndë të prodhimit. Pra nga aspekti primar i makinerisë si zgjatim i aftësive dhe cilësive të njeriut, me shoqërinë kapitaliste ishte njeriu – e më specifikisht punëtori – që kthehej në zgjatim të makinerisë duke i shërbyer asaj. Të dyja këto aspekte që përmend Marksi dolën në pah në periudhën e Henri Fordit. Fillimisht me kushtet çnjerëzore të punës – së cilës i nënshtroheshin punëtorët e fabrikave të tij, ku bashkëkohës do t’i përshkruanin punëtorët si milingona që kryenin lëvizje të përsëritura dhe të koordinuara sipas një ritmi që e vendoste mbikëqyrësi i fabrikës** – dhe më tej me krizën ekonomike të viteve ’30 të njohur si Depresioni i Madh.

Masivizimi i punëtorisë në ambiente pune të përbashkëta si fabrika e miniera mundësoi organizimin sindikal dhe rritjen e kërkesave të cilat në fundin e shek. XIX dhe fillimin e shek. XX kishin kryesisht karakter revolucionar. Trazirat dhe demonstratat masive që zhvilloheshin në Amerikë për të drejtat e punëtorëve, të shtyra nga parime komuniste dhe anarkiste, shkaktuan në vitin 1886 reagimin represiv të sistemit që solli Martirët e Majit, prej të cilëve historia përkujton ditën ndërkombëtare të punëtorëve në 1 Maj. Në Rusi komitetet e fabrikave të quajtura ‘sovjetë’ përbënin pikën nevralgjike që do të prodhonte dy fazat e Revolucionit Rus të 1917. Një eksperiment masiv ndodhi në Spanjën e vitit 1936, ku një prej qyteteve më të zhvilluara industrialisht si Barcelona u administrua tërësisht nga komitetet e punëtorisë së fabrikave dhe uzinave sipas parimeve anarko-sindikaliste. Ky eksperiment, që u shoqërua me emancipim shoqëror dhe çrrënjosje të arkaizmave feudalo-kishtare, u përmbys nga regjimi fashist i gjeneralit Franko i ndihmuar nga Hitleri dhe Musolini, të cilët kishin mbytur në gjak përpjekjet punëtore në vendet e tyre.

Me fundin e Luftës së Dytë për shkak të presionit të lëvizjes punëtore, rivalitetit të Luftës së Ftohtë dhe domosdoshmërisë së riqarkullimit thuajse global të tepricave të kapitalit, sidomos në Evropën Perëndimore dhe SHBA kemi lindjen e shtetit social. Në ato kushte mori hov të ri qasja social-demokrate, e cila pranonte predikatin marksist të akumulimit të kapitalit në pak duar, por shikonte te shteti social mekanizmin për rishpërndarjen e pasurisë në mënyrë disi më të barabartë, pa penguar ama procesin darvinian të konkurrencës së subjekteve sipërmarrëse në treg dhe të ngadhënjimit të më të fortëve. Social-demokracia gjeti përhapje për aq kohë sa nuk vinte në rrezik riprodhimin e kapitalizmit brenda kufijve të shteteve kombëtare.

Drejtimi neoliberal i dyshes Regan-Thaçer në vitet ’70-‘80 dhe rënia e mëvonshme e socializmave burokratikë sollën me vete atë që Fransis Fukujama e cilësoi si fundin e historisë: loja historibërëse kishte marrë fund me zhdukjen e alternativës socialiste dhe fjetjen e mendjes se pavarësisht cic-miceve gjeopolitike, bota kishte vetëm një rrugë, atë të kapitalistëzimit në ekonomi dhe demokracisë liberale në sferën politike. Bashkë me Bashkimin Sovjetik u tret edhe qasja social-demokrate në Evropë e cila kishte mbijetuar deri atëherë në mënyrë parazitare mbi kurrizin e të ashtuquajturit sistem socialist, si alternativë sociale për punëtorinë perëndimore që të mos luante me zjarrin e revolucionarizmit. Por në vitin 2008 u duk se fundit të historisë i kishte ardhur fundi dhe bashkë me të, sipas ekonomistit Janis Varufakis, edhe kapitalizmit ashtu siç na e përshkroi Adam Smithi, por edhe Karl Marksi. Sipas tij, për herë të parë në historinë e kapitalizmit, pjesën më të madhe të pasurisë publike e përfituan ato subjekte që kishin dështuar më keq, që ishin zhytur më thellë në faliment. Në vend të qasjes darviniane të sipërmarrjeve më të suksesshme, mbizotëruan ata më pak të suksesshmit: bankierët. Sa më e falimentuar të ishte sipërmarrja bankare, aq më e madhe ishte thela e pasurisë së grumbulluar nga taksat popullore, aq më e madhe edhe mundësia e bankierëve për të spekuluar financiarisht me këto të ardhura. Këtë sistem Varufakis e quan bankofalimentokraci.

Por ç’do të thotë kjo për shumicën e të rinjve që jetojnë në globalizmin bankofalimentokrat të kapitalit? Papunësi e lartë deri në masën 60%. Për fatlumët e punësuar –  paga më të ulëta, orë më të gjata në punë, kushte më të vështira, akumulim kredish studentore a kredish të tjera të pashlyera, në mos edhe atë që Mauricio Laxaratoja e quan farkëtim të njeriut borxhli. Tëhuajësim i frikshëm dhe zhveshje totale nga kontrolli mbi kushtet e mënyrën e kryerjes së punës dhe nga produkti i punës. Zvarritje nëpër vende pune të cilat shtrydhin edhe pikën e fundit të individualitetit dhe krijimtarisë njerëzore. Mjafton të shihen sektorët e punësimit të propozuara nga qeveria Rama-Meta gjatë vitit të parë të pushtetit: fasoneri në periferi dhe call-centre në qendër. Nëse të përjashtuarit e periferisë, ashtu si punëtoria e shekullit të XX, në përditshmërinë e tyre i vështrojnë në sy bashkëvuajtësit duke ngjallur solidaritet kolektiv, të përjashtuarit e qendrës përbëjnë pjesë integrale të makinerisë për të cilën punojnë. Në veshë mbajnë kufje, në gojë mikrofon, sytë i kanë të ngulur në monitor dhe mendja u rend diku larg, përtej detit . Ato tetë apo dymbëdhjetë orë pune në call-centre janë  1/3 apo 1/2 e jetës të shkuar në gjumin letargjik të Matricës së kapitalit. Të ngjeshur sup më sup me njëri-tjetrin, por të pandërgjegjshëm, të atomizuar, të sterilizuar, duke rendur pas një karote të varur në shkopin e atij që mbajnë mbi kurriz.

Është koha për të kapërdirë pilulën e kuqe!

Shënime:

*Kthimin në mall me vlerë shkëmbimi në treg.

** Mjafton të sjellim ndër mend Kohët moderne të Çaplinit ose, në version edhe më distopik, Metropolisin e Fric Langut.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s

Të dhëna

Ky zë është postuar më Shkurt 14, 2015 nga te Ekonomi, Shoqëri dhe etiketuar me , , , , , , .

Pëlqe “Rreth” në Facebook

Këtë e pëlqejnë %d blogues: