rrethana & rrethina

Kritikë dhe Aktivizëm

Mendimi është guxim i dëshpërimit

Intervistë me Giorgio Agamben, nga Juliette Cerf

Berlusconi është rrëzuar, siç ka ndodhur edhe me qeveritarë të tjerë evropianë. Juve që keni shkruar mbi sovranitetin, ç’ju sjell ndërmend kjo situatë e padëgjuar më parë?

Pushtetet publike janë duke humbur legjitimitetin. Mes pushtetit dhe qytetarit është mbrujtur një dyshim reciprok. Ky mosbesim në rritje i ka përmbysur disa regjime. Demokracitë përjetojnë shqetësim të madh; e si mund ta shpjegojnë përndryshe faktin se kanë një legjislacion të sigurisë/sigurimit dy herë më të keq se ai i fashizmit italian? Në syte e pushtetit çdo qytetar është një terrorist potencial. Le të mos e harrojmë kurrë se aparati biometrik, që shumë shpejt do të futet në kartën e identitetit të gjithë qytetarëve, fillimisht u ideua për kriminelët recidivistë.

Unemployed, Gerd Arntz

Unemployed, Gerd Arntz

Kriza a mos është vallë e lidhur me faktin se ekonomikja i ka zënë vendin politikes?

Në fjalorin e mjekësisë antike kriza shënon momentin vendimtar të sëmundjes. Por sot kriza nuk është më e përkohshme: ajo është vetë rrugëtimi i kapitalizmit, është motori i brendshëm i tij. Kriza vazhdon gjithnjë meqenëse, ngjashëm me të tjerë dispozitivë të jashtëzakonshëm, ajo i lejon pushtetit të imponojë masa që nuk do të kishte mundësi të bëheshin të pranueshme në kohëra normale. Kriza, edhe nëse kjo mund të na bëjë të buzëqeshim, i korrespondon në mënyrë perfekte asaj që dikur në Bashkimin Sovjetik quhej “revolucion permanent”.

Teologjia tashmë është shumë e pranishme në reflektimet tuaja. Pse?

Hulumtimet e fundit që kam ndërmarrë më kanë dëshmuar se shoqëritë tona moderne, që e mbajnë veten si laike, përkundrazi janë të qeverisura prej ca koncepteve teologjike te shekullarizuara që veprojnë me më shumë fuqi sa më pak të jemi të vetëdijshëm për to. Nuk do të mbërrijmë kurrë të rrokim mendërisht atë që ndodh sot nëse nuk kuptojmë se kapitalizmi në realitet është një religjion. Dhe, siç ka thënë Walter Benjamin, bëhet fjalë për më të egrin e religjioneve, meqë nuk njeh shëlbim… Merrni fjalën “besë” që zakonisht përdoret për sferën religjioze. Termi grek që i korrespondon tek ungjijtë është pistis. Një historian religjionesh që po përpiqej të kuptonte domethënien e kësaj fjale po shëtiste një ditë në rrugët e Athinës. Rastësisht sheh të shkruar në një tabelë reklamash: “Trapeza tes pisteos”. Pasi avitet merr vesh se bëhej fjalë për një bankë: trapeza tes pisteos do të thotë “bankë kredie”. E kjo ia solli një ide të mirë për të zgjidhur problemën e tij.

Ç’na tregon kjo histori?

Pistis, besa, është kredia që ne gëzojmë pranë Perëndisë dhe që fjala e Perëndisë gëzon ndër ne. Ekziston një sferë brenda shoqërisë sonë që rrotullohet e gjitha rreth kreditit. Kjo sferë është paraja, dhe banka është tempulli i saj. Ju e dini se paraja nuk është gjë tjetër pos kredi: mbi dollarin e mbi sterlinën (jo mbi euron ama, dhe kjo duhet të na kish ngjallur ndonjë dyshim…) mundet ende të lexojmë se Banka Qendrore do t’ia paguajë prurësit vlerën e barazvlefshme me atë kredi. Kriza plasi për shkak të një serie operacionesh mbi kredi të shitura e të rishitura dhjetëra herë para se të mund të shlyheshin. Duke qeverisur kredinë Banka, e cila ka zënë vendin e Kishës dhe të priftërinjve, manipulon me besën dhe me besimin e njerëzve. Nëse sot politika po tkurret, kjo ndodh ngaqë pushteti financiar duke zëvendësuar religjionin po sekuestron gjithë besën dhe gjithë shpresat. Ja pse unë bëj hulumtime mbi religjionin dhe të drejtën: arkeologjia më duket rruga më e mirë për të hyrë tek e tashmja. Njeriu evropian nuk mundet të hyjë tek e tashmja e vet pa u matur me të shkuarën e vet.

Në çka konsiston kjo metodë arkeologjike?

Kjo është një kërkim i archè-së, fjalë që në greqisht do të thotë “nisje” dhe “prijësi” (commandement). Në traditën tonë nisja është ajo që fillimisht i jep jetë diçkaje e që më pastaj ia prin historinë. Por kjo origjinë nuk mund të datohet, nuk mund të vendoset në një kronologji: ajo është një forcë që vazhdon të veprojë edhe në të tashmen, ngjashëm me fëmijërinë në psikanalizë, e cila vijon ta përcaktojë jetën psiqike të adultit, apo me big-bangun, i cili sipas astrofizikanëve ka qenë nisja e Universit, por që ende vijon ta shpërndajë rrezatimin e vet fosil. Shembulli tipik i kësaj metode do të ishte mbërja njeri e kafshës (antropogjeneza), pra një ndodhi që supozohet të ketë ngjarë medoemos, por e cila kurrë nuk është kryer përgjithnjë: njeriu gjithnjë është duke u bërë human, pra, gjithnjë është duke mbetur johuman, kafshë. Filozofia nuk është një disiplinë akademike, është një mënyrë për t’u matur me këtë ndodhi që nuk pushon kurrë së prodhuari vetveten, e që është vendimtare mbi humanitetin dhe johumanitetin e njeriut, çështje goxha të rëndësishme, mendoj unë.

Në veprën tuaj ky vizion i mbërjes së njeriut a s’është pesimist?

Jam shumë i kënaqur që po shtroni këtë pyetje, sepse në fakt shpesh më klasifikojnë si pesimist. Fillimisht, në nivel personal nuk jam aspak pesimist. E pastaj, konceptet e pesimizmit dhe të optimizmit nuk kanë hiç të bëjnë me të menduarit. Debord-i shpesh citonte një letër të Marx-it: “Konditat e dëshpëruara të shoqërisë ku jetoj janë ato që më mbushin me shpresë”. Mendimi radikal vetëvendoset gjithnjë në pozitat ekstreme të dëshpërimit. Edhe Simone Weil e thoshte: “Nuk i dua njerëzit që ngrohen me shpresa të zbrazëta”. Të menduarit për mua është kjo: guximi i dëshpërimit. A s’është vallë ky kulmi i optimizmit?

Sipas jush të qenit bashkëkohor është të perceptosh terrin e epokës sonë, e jo dritën e saj. Si ta kuptojmë këtë ide?

Të qenit bashkëkohor është t’i përgjigjesh një thirrjeje që epoka na i dërgon prej territ të saj. Në universin që vazhdimisht zgjerohet, hapësira që na ndan prej galaksive më të largëta rritet me shpejtësi aq të madhe sa që drita e yjeve të tyre nuk mund të mbërrijë tek ne. Të perceptosh në terrin e qiellit këtë dritë që rreket të na arrijë por që s’po mundet dot, kjo pra është të jesh bashkëkohor. E tashmja është gjëja më e vështirë për t’u jetuar. Sepse origjina, po e përsëris, nuk është e kufizuar në të shkuarën: ajo është një vorbull, sipas imazhit shumë të bukur të Benjaminit, është një çarje tektonike e së tashmes. Dhe neve s’i shpëtojmë dot kësaj vorbulle. Kjo është arsyeja pse e tashmja është ajo që mbetet e pajetuar, në kuptimin e plotë të fjalës.

Bashkëkohori suprem, a është vallë poeti? Apo filozofi?

Unë kam tendencën të mos i kundërvë poezinë dhe filozofinë, në kuptimin aty ku zënë vend njësoj këto dy përvoja, pra në gjuhë. E vërteta banon tek fjalët, dhe unë nuk do t’i zija besë një filozofi që do t’ia linte të tjerëve, filologëve ose poetëve, detyrën për t’u përkujdesur për këtë banesë. Duhet të përkujdesesh për gjuhën, dhe besoj se një nga problemet thelbësore të mediave është se nuk kujdesen për të. Edhe gazetari mban përgjegjësi në raport me gjuhën, dhe do të gjykohet prej saj.

Si na jep qasje tek e tashmja punimi juaj i fundit mbi liturgjinë?

Të analizosh liturgjinë do të thotë të vësh gishtin tek një ndryshim i pamasë që ka ndodhur me mënyrën se si e paraqesim (representation) qenien e sendeve. Në botën e lashtë qenia është aty, është një prani. Me liturgjinë e krishterë njeriu është ajo çka duhet, dhe duhet ajo çka është. Sot neve s’kemi ndonjë paraqitje tjetër të realitetit përveç asaj të operativitetit, të efikasitetit. Nuk mund ta konceptojmë më një qenie pa efekt. Nuk është reale asgjë përveç asaj që është efektive, pra efikase dhe e qeverisshme. Qëllimi i filozofisë në të ardhmen është që të mendojë një politikë dhe një etikë të çliruar prej koncepteve të detyrës dhe të efikasitetit.

Të mendojë disoperativitetin përshembull?

Këmbëngulja tek puna, te prodhimi, është një këmbëngulje malinje. E majta e ka huqur rrugën kur ka bërë të sajat këto kategori që janë në zemër të kapitalizmit. Por duhet precizuar se disoperativiteti i tillë siç e konceptoj unë nuk është as inerci as kotësi. Duhet disoperuar në kuptimin aktiv të fjalës – fjala franceze désouvrement më duket shumë e bukur. Është një veprim që konsiston në bërjen inoperative të gjithë punëve shoqërore prej ekonomisë, prej së drejtës, prej religjionit për t’i hapur ato ndaj përdorimeve të tjera të mundshme. Sepse pikërisht kjo i përket njerëzimit: të shkruajë një poemë duke e tejkaluar funksionin komunikativ të gjuhës; të flasë ose të puthë duke e tejkaluar funksionin primar të gojës që shërben fillimisht për të ngrënë. Tek Etika e Nikomakut Aristoteli pyet veten nëse ekziston ndonjë punë që i përket njeriut. Puna e fyelltarit është t’i bjerë fyellit, puna e kundraxhiut është të bëjë këpucë, po a ka vallë ndonjë punë që i përket njeriut si të tillë? Pastaj Aristoteli shtron hipotezën sipas së cilës njeriu mund të ketë lindur pa një punë(qëllim) të vetin, por shumë shpejt e braktis këtë hipotezë. Megjithatë kjo hipotezë na çon në zemër të humanes. Njeriu është kafsha e disoperuar; nuk ka asnjë qëllim biologjik të përcaktuar, asnjë funksion të parashkruar qartësisht. Është një qenie e fuqishme që e ka mundësinë të jetë e pafuqishme. Njeriu mundet të bëjë gjithçka, por s’është i detyruar të bëjë ndonjë gjë.

Ju keni studiuar drejtësi, por gjithë filozofia juaj rreket t’i shpëtojë ligjit.

Me të përfunduar liceun unë s’kisha ndonjë dëshirë më të madhe se sa që të shkruaja. Po ç’do të thotë kjo? Çfarë të shkruaja? Besoj se kjo është një dëshirë për ta patur këtë mundësi në jetën time. Ajo që vërtet doja nuk është “të shkruaja” por të kisha “mundësinë” të shkruaja. Është një gjest filozofik i pavetëdijshëm: ne rrekemi t’i japim të mundshmen jetës, kjo është një përkufizim i mirë për filozofinë. Ndërsa ligji është me sa duket e kundërta e kësaj, është e nevojshmja, jo e mundshmja. Po nëse kam studiuar drejtësi kjo ka ndodhur pa dyshim sepse nuk mund të qasesha tek e mundshmja pa kaluar sprovën e të nevojshmes. Gjithsesi studimet e drejtësisë më kanë ardhur në ndihmë në momentet e mëpasme. Pushteti i ka braktisur konceptet politike në favor të koncepteve juridike. Juridikja nuk resht së mbarështuari: për gjithçka nxjerrim ligje, edhe për gjëra që dikur dukeshin të pamendueshme. Ky lloj mbarështimi është i rrezikshëm: në shoqëritë tona demokratike nuk ka mbetur më asgjë pa u normuar. Kam mësuar një gjë tepër të bukur nga juristët arabë. Ata e paraqesin të drejtën si një lloj peme në ekstremet e së cilës qëndrojnë në një anë ajo që është e ndaluar e në anën tjetër ajo që është e detyrueshme. Për ta qëllimi i juristit gjendet mes këtyre dy poleve, pra do të thotë tek gjithçka që mund të bëhet pa patur nevojë të jetë e sanksionuar juridikisht. Por kjo zonë e lirisë nuk ndalet së ngushtuari, ndërkohë që do të duhej të zgjerohej.

Në 1997 në vëllimin e parë të ciklit tuaj Homo sacer, ju pohoni se kampi u bë normë për hapësirën tonë politike. Prej Athinës në Aushvic…

Më kanë kritikuar shumë për këtë ide, që kampi ka zëvendësuar qytetin si nomos (normë, ligj) i modernitetit. Unë nuk e kam parë kampin si fakt historik, por si matricë sekrete të shoqërisë sonë. Ç’është kampi? Është një porcion territori e përjashtuar prej rendit juridiko-politik, një materializim i gjendjes së jashtëzakonshme. Sot përjashtimi dhe depolitizimi kanë depërtuar kudo. Hapësira e mbikëqyrur prej kamerave në qytetet bashkëkohore a është publike apo private, a është intérieur apo extérieur? Hapësira të reja krijohen: modeli izraelit në territoret e zaptuara, i bërë prej barrierave që përjashtojnë palestinezët, është transportuar në Dubai për të krijuar ishuj turistikë të hiper-siguruar…

Në ç’fazë është tash Homo sacer?

Kur e fillova këtë cikël çka më interesonte ishte marrëdhënia mes të drejtës dhe jetës. Në kulturën tonë nocioni i jetës nuk përkufizohet kurrë por papushim ndahet: është jeta e cilësuar politikisht (bios), jeta natyrore si e gjithë kafshëve (zoé), jeta vegjetative, jeta e marrëdhënies etj. A mund të mbërrihet një formë e jetës që i reziston ndarjes? Unë aktualisht po shkruaj vëllimin e fundit të Homo sacer-it. Giacometti ka thënë diçka që më pëlqen shumë: një pikturë nuk përfundon kurrë, ajo veç braktiset. Tablotë e Giacomettit nuk janë të përfunduara, fuqia e tyre kurrë nuk topitet. Do të doja që të mbërrija këtë edhe për Homo sacer-in, pra që të jetë i braktisur, por jo i përfunduar… Mendoj për më tepër se filozofia nuk duhet të konsistojë aq shumë në shpalljet teorike. Teoria ndonjëherë duhet ta shfaqë pamjaftueshmërinë e vet.

A është kjo arsyeja se pse ju gjithnjë keni shkruar bri eseve teorike edhe tekste më të shkurtra, më poetike?

Po, patjetër. Këto dy regjistra shkrimi nuk janë në kundërthënie madje shpresoj që ndonjëherë edhe të gërshetohen me njëri-tjetrin. Fillimisht ka qenë prej një libri voluminoz Il regno e la gloria, një gjenealogji e qeverisjes dhe e ekonomisë, që m’u fanit me forcë nocioni i disoperativitetit të cilin jam përpjekur ta zhvilloj në mënyrë më konkrete në tekste të tjera. Te këto gërshetime qëndron gjithë kënaqësia e të shkruarit dhe e të menduarit.

Përktheu A. Zaimi, origjinali frëngjisht

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s

Të dhëna

Ky zë është postuar më Qershor 24, 2014 nga te Filozofi, Intervistë, Përkthim dhe etiketuar me , , , , , .

Pëlqe “Rreth” në Facebook

Këtë e pëlqejnë %d blogues: